Чтение онлайн

У той самы дзень пасля абеду з'явiлася пяцёрка. Мартэн, расчырванелы ад доўгiх пацалункаў, прыняў сваiх кампаньёнаў у поўным замяшаннi. Ён папытаўся, цi закончаны iх артыкулы. Аўтары моўчкi глядзелi яму ў вочы. Нарэшце першы заявiў:

– Усё ўзважыўшы, я вырашыў быць за народ.

– Усё ўзважыўшы, - сказаў другi, - я - за рабочых!

– Усё ўзважыўшы, - выпалiў трэцi, - я - за абяздоленых!

– Усё ўзважыўшы, -

працадзiў чацвёрты, - я - за масы!

– Усё ўзважыўшы, - падагульнiў пяты, - я - за рэвалюцыйны дух!

Усяго толькi некалькi дзён не бачылiся сынкi з Мартэнам. Аднак i гэтага iм хапiла, каб з карысцю для сябе падумаць. Акрамя таго, мiзэрная сума пяцьдзесят тысяч франкаў на месяц - памагла iм усвядомiць, што такое беднасць, i яны ўжо насiлi ў сабе пачуццё еднасцi з абяздоленымi, з працоўнымi класамi, з масамi. Сынкi прызналi i асудзiлi свае памылкi. Зноў сталi рэвалюцыянерамi, з чыiх радоў, як правiльна казалi бацькi, не варта было i выходзiць.

– Што з вамi робiцца? Вы ўсё-такi не кiнеце часопiс?
– папытаўся Мартэн.

– Гэта будзе складана, - пачуўся адказ.
– Дый часопiса "Назад" больш няма. Хапiла i аднаго нумара. Пакладзены канец гэтаму бруду! I так панасмiхалiся з вялiкiх iдэй, якiя хвалююць сэрца кожнага сумленнага чалавека. I, нарэшце, нашы бацькi маюць рацыю, калi гавораць, што нельга дасягнуць поспеху ў лiтаратуры, зневажаючы рэвалюцыю. А нам таксама хочацца, каб i пра нас сказалi, што мы - маладыя пiсьменнiкi вялiкага сэрца i шчырай душы. Так што скончана з нашым "Назад" раз i назаўсёды.

– Ну, гэта мы яшчэ пабачым!
– сказаў Мартэн.
– Я адзiн буду выдаваць "Назад"!

– А на якiя грошы?

Мартэн запнуўся. Ён увесь час думаў толькi пра змест часопiса i нiколi не цiкавiўся матэрыяльным бокам справы. Сынкi заўважылi яго разгубленасць i задаволена пачалi скалiць зубы.. Жынэта вырашыла, што гэта ўжо занадта. Яна пацалавала Мартэна i, павярнуўшыся да пяцёркi, адсекла:

– Грошы мы знойдзем! А вашых нам не трэба! Вы - бяздарныя выскачкi! Вы пачвары! Iдзiце дадому, i няхай вашы таткi мiльярдэры дадуць вам блаславенне!

– Але ж мы дзейнiчаем у iмя народа, - паспрабавалi пярэчыць сынкi.

– Даволi! У майго любага i ў мяне шмат працы. Марш адгэтуль!

Сынкi былi абражаны ўжо тым, што яна бессаромна, пры iх, пацалавала Мартэна, а яе апошнiя нахабныя словы зусiм вывелi iх з цярпення.

– Мы ў сябе дома, бо мы плацiм за памяшканне, газ i электрычнасць.

Так што самi вымятайцеся адсюль i рабiце свой часопiс у iншым месцы!

З болем у сэрцы Мартэн i Жынэта мусiлi пакiнуць рэдакцыю.

Пасля гэтай расправы сынкi вярнулiся да бацькоў i сцiпла расказалi пра тое, што яны толькi што зрабiлi масам. Адначасова яны паклялiся быць вернымi справе рэвалюцыйнай будучынi. Да глыбiнi душы расчуленыя таты адразу давялi кiшэнныя выдаткi сваiх дзетак да васьмiсот пяцiдзесяцi тысяч франкаў на месяц.

Мiж тым становiшча Жынэты i Мартэна было вельмi хiсткае. Без падтрымкi, амаль без грошай, iм заставалася спадзявацца толькi на сябе. Праўда, Мартэна гэта зусiм не хвалявала. Ён усё думаў пра свой вялiкi артыкул, над якiм яшчэ трэба было працаваць i працаваць. На шчасце, Жынэта была больш практычная. За тыя некалькi соцень, што ў iх яшчэ заставалiся, яна купiла бiлет нацыянальнай латарэi i назаўтра ж стала ўладальнiцай пяцi мiльёнаў франкаў. Шчаслiвы Мартэн цяпер быў упэўнены, што другi нумар часопiса ўбачыць свет. Але Жынэта думала iнакш: абгрунтавана i доказна яна пераканала Мартэна, што пяць мiльёнаў - гэта дробязь, i перш чым укладваць значныя сродкi ў такую няпэўную справу, як часопiс,трэба стварыць мацнейшую платформу. I абое занялiся камерцыяй. Спецыялiзавалiся на ангельскiх шпiльках. Па праўдзе кажучы, Мартэну гэта не надта падабалася, але памалу ён адчуў смак у гэтай справе i ўкладваў у яе ўвесь свой iнтэлектуальны запал.

На сённяшнi дзень Мартэн i Жынэта - людзi з добрым дастаткам. I, як прадчувала Жынэта, у Мартэна няма нiякага жадання зноў вяртацца да выдання часопiса "Назад". Цяпер Мартэн - за народ, за абяздоленых i, як усе, рэвалюцыянер. Ён памiрыўся з сынкамi мiльярдэраў i разам з iмi жартуе з лёсу часопiса-нябожчыка. У Мартэна цудоўныя адносiны з палiтычнымi коламi. А нядаўна ён купiў сабе новы амерыканскi аўтамабiль за мiльён чатырыста тысяч франкаў. I тым не менш Мартэн - чалавек ненадзейны. Даволi часта пасля званых абедаў цi кактэйляў у найлепшых дамах Парыжа ён з гумарам усклiкае: "Каб ведалi яны, як я стаўлюся да iх рэвалюцыi!" Ён злосна смяецца, а ў вачах загараецца распусны агеньчык.

Я добра ведаю Мартэна i з нейкай трывогай пытаюся ў сябе, цi не ўчынiць гэты чалавек калi-небудзь спектакля, дзе багацей публiчна раскажа пра свае сапраўдныя адносiны да народа. Уявiць гэта цяжка, але...